Crkva Sv. Jeronima

Monumentalna crkva Sv. Jeronima izgrađena je u Starom gradu na mjestu gdje se nekada nalazila džamija. Na toj istoj lokaciji pretpostavljamo tragove crkve Sv. Stjepana koju su podigli dubrovački majstori, a ktitor je bio Vlatko, sin Herceg Stjepana. Sredinom 19. vijeka crkva Sv. Jeronima dobila je svoj konačni izgled sa osnovom u oblilku latinskog krsta. Crkva je u svom prvobitnom obliku postojala i mnogo ranije, u 17. vijeku, od kada i postoji minumentalni odvojeni zvonik blizu sadašnje crkve. Tu je crkvu podigao mletački vojskovođa Jeronim Korner u spomen na oslobođenje Herceg Novog od Turaka 1687. godine. Zbog prilagođavanja postojećem terenu, nova crkva je orijentisana u smjeru sjeveroistok-jugozapad. Bogato profilisana portal u neobaroknom stilu, bogato ukrašena rozeta i niz arkada, kao i ugaoni pilastri ne stvaraju samo dekorativni dojam, već pokazuju i ljepotu i skladnost arhitekture.

Poslije riznice manastira Savina, riznica Sv. Jeronima je najvrijednija. Čuva jedno izuzetno Kokoljino djelo - ikonu na drvu Sveta Ana. Tripo Kokolja je poznat i priznat po čuvenom slikarskom opusu u istoimenoj crkvi na ostrvu Gospa od Škrpjela. Kokolja je u naše slikarstvo unio pejzaž i mrtvu prirodu, do tada u nas nepoznatu tematiku. Ova hercegnovska ikona predstavlja ga kao vrsnog umjetnika sa puno talenta i snage, temperamenta i kolorita i izrazite sklonosti za barokni chiaro-scuro. U riznici se čuva i vrijedno platno venecijanske škole prve plovine 18. vijeka "Sacra famiglia" (Sveta porodica), koje bismo mogli pripisati maniru italijanskog slikara Đovanija Tijepola (Giovanni Batista Tiepolo -1696-1770.-godine). On je posljednji veliki slikar venecijanske škole, i po koncepciji svojih djela pripada kasnom baroku, iako stvara u periodu rokokoa. U crkvi se nalazi i prilijepa velika slika Bogorodice sa Hristom, čiji je autor Andrea Rico di Kandia (Andrea Rizzo di Candia) iz 15. vijeka, kao i srebrni krst Bogdana Kaluđerovića iz Kotorske zlatarske škole 19. vijeka, kojoj su nekad pripadali zlatari poznati daleko izvan granica Boke (Marin Adamov, Trifun Kotoranin, Luka Damjanov, Nikola Palin). Posebno vrijedno dijelo je velika slika oltarska pala Bogorodice sa svecima, uspomena na oslobođenje Herceg-Novog 1687.godine. Na njoj se razabire Gornji grad (Tvrđava Španjola) i brežuljak na kome je izgrađena crkvica Sv. Ane polovinom 16. vijeka. U crkvi se čuvaju i razni predmeti umjetničkog zanata, bećinom radovi domaćih zlatara.

Crkva Sv. Spasa na Toploj

Parohijska crkva Sv. Spasa nalazi se na veoma živopisnom mjestu Tople, na ograđenom kamenom platou, na koji se ulazi kroz bogato profilisanu baroknu kapiju. Građena je od fino tesanog koručulanskog kamena, jednobrodna je, prostranih i monumentalnih gabarita, sa baroknom fasadom i zbornikom koji je profilisan sa dva horizontalna vijenca i ojačan skraćenim pilastrima. Arhitektura odaje skladnost, ljepotu i smirenost.

Crkva Sv. Spasa na Toploj, iz 1713. godine, koju je osveštao vladika Savatije Ljubibratić, 1864. godine je preuređena za potrebe povećanog broja stanovništva i od tada ima i današnji izgled. Ova crkva je kroz čitav 18. vijek imala posebnu ulogu, jer je bila administrativno sjedište Topaljske komunitadi, sa samoupravom, koja je zahvatala skoro sva naselja današnje hercegnovske opštine, sem Starog grada kojeg su zadržali Mlečani pod svojom vlašču od 1687. do 1797. godine. Zbog velike uloge u oslobađanju Herceg - Novog od Turaka, u kome su učestvovali Bokelji, Hercegovci i Crnogorci 1687. godine, mletački dužd dukalom (ukazom) od 14. jula 1718. godine dozvoljava stanovništvu Tople da živi u svojoj pravoslavnoj vjeri da podiže i obnavlja crkve i manastire (iz manastira Tvrdoš 1693.g., nakon turskog razaranja, vladika Savatije Ljubibratić sa istaknutim hercegovačkim glavarima dolazi u Herceg-Novi, gdje od Mlečana za svoje zasluge dobija zemlju i samoupravu). Tada se formira Topaljska komunitad (lokalna samouprava) kojoj je pripadalo skoro nekadašnja Župa Dračevica, sem Starog grada gdje su bili činovnici i mletačka uprava. Sjedište komunitadi bilo je u crkvi Sv. Spasa gdje su se održavale sjednice i zborovi, a od 1718.-1797. godine upravu je vodio kapetan i četiri suđa (sudije) sa kancelijerom. Prvi kapetan bio je Nikola Zloković iz Bijele (1718-1719. godine)
U riznici Sv. Spasa čuvaju se izuzetne dragocjenosti, koje je u najvećem broju donosio iz Rusije u svoj kraj Sava Vladislavić, ali i drugi slavni i bogati članovi Komunitadi. Da spomenemo: minej Božidara Vukovića štampan 1538. godine u Veneciji, nekoliko ruskih okovanih jevandjelja iz 17. i 18. vijeka, okovani krstovi, crkvene sasude od srebra (poklon grofa Stratimirovića iz Rusije), potom, dvije litije, poklon kapetana Lombardića i veliki polileji Dimitrija Stanića. Visoko na zidu unutrašnjosti crkve, tamo dje je i ranije bila, ponovo se nalazi jedinstvena kružna ikona, koja prikazuje Sv. Petra i Pavla, što je raritet u prikazivanju tih svetaca. Ikona je iz 16. vijeka.

Uz crkvu je bila Tropovićeva škola iz 1812. godine, gdje je učio crnogorski vladika Petar II Perović Njegoš. Za crkvu Sv. Spasa na Toploj vezana su zanimljiva događanja o kojim pišu naši novljanski istoričari pop Savo Nakićenović i Tomo K. Popović. Radi se o znamenitom rukopisnom jevandjelju, koje je Topaljska crkava i opština poklonila ruskoj carici Mariji Aleksandrovnoj. To jevadjelje se danas nalazi u Carskoj biblioteci u Peterburgu.

Istorija grada

ISTORIJA HERCEG NOVOG

Arheološki nalazi iz pećine Vranjaj i sa poluostrva Luštica,svjedoče o začecima civilizacijena ovim prostorima još u neolitu i ranom bronzanom dobu. Pećina Vranjaj, danas je najstarije arheološko nalazište iz praistorije hercegnovskog kraja i otkriva prostor na kojem se prepliću kulture praistorijskih faza.
Arheološki nalazi iz pećine Vranjaj i sa poluostrva Luštica,svjedoče o začecima civilizacijena ovim prostorima još u neolitu i ranom bronzanom dobu. Pećina Vranjaj, danas je najstarije arheološko nalazište iz praistorije hercegnovskog kraja i otkriva prostor na kojem se prepliću kulture praistorijskih faza.

Fedor Karacsay, crtež, Herceg-Novi 1837. g.

U III vijeku nove ere, poslije pobjede nad Ilirima, ovim krajevima je zavladala Rimska imperija.
Nakon propasti zapadnog rimskog carstva 476. godine, ovim krajevima dominira Vizantija. Slovenska plemena dosta gusto naseljavaju ove prostore u VII vijeku, u periodu kada na tlu Vizantije niču prve države - župe, u početku zavisne od Vizantije, a kasnije postepeno stiču nezavisnost i političku autonomiju. Na prostoru oko današnjeg Herceg Novog formira se Župa Dračevica. Već od X vijeka Dračevica gubi nezavisnost, postaje plijen zetskih kneževa, ali ne zadugo jer slijedi period Nemanjića. Poslije smrti cara Dušana, Dračevicom, za kratko, vlada knez Vojislav Vojnović, a zatim Balšići. Dračevicu osvaja 1378. godine bosanski ban, odnosno kralj Tvrtko I Kotromanić. Tvrtko I je te godine utvrdio u Topljanskom zalivu novi grad koji je trebao da konkuriše Dubrovniku u trgovini solju, značajnom izvoru bogatstva primorskih država tog doba. S namjerom da ga razvija kao značajan trgovački, pomorski i zanatski centar, nazva ga Sveti Stefan. Kao jedan od najmlađih gradovana Jadranu naziva se i Novi, Castrum Novum, Castel Nuovo.
Svoje današnje ime dobio je u vrijeme vladavine Herceg Stjepana Vukčića Kosače, kada je doživio najveći procvat i razvoj. Dolazi do snažnog razvoja oružarskih, zlatarskih, kovačkih i obućarskih zanata. Iz tog su perioda sačuvani značajni primjerci zlatarskog umijeća koji se čuvaju u Riznici Manastira Savina.

Novski škver, ne tako davno

Herceg Stjepana nasleđuje njegov sin Vlatko, ali uprkos snažnom otporu ne uspijeva da odoli turskoj vojsci koja Novi osvaja 1482. godine.
Turskim osvajanjem počinje novi period istorije Herceg Novog. Turci preduzimaju opsežne radove na utvrđenju grada. Ima dosta indicija da je tada sagrađena tvrđava Španjola koja dominira gradom i okolnim prostorom.
Flota španskog admirala Andrea Dorije iznenada je stigla pod Herceg Novi juna 1538. godine. Sutradan su Turci predali grad Špancima, koji su tu ostavili posadu od 6 000 ljudi. Uočivši značaj utvrđenja koje dominira gradom na najvišoj koti, Španci su odmah započevi popravku bedema i tog utvrđenja. Među lokalnim stanovništvom, utvrđenje je dobilo ime Španjola, iako se u najvećem broju dokumenata ono naziva Gornji grad. Samo devet mjeseci kasnije, u julu 1539. godine, turski admiral Hajredin Barbarosa sa ogromnom flotom osvaja grad, poslije duge i teške borbe.
Turci vladaju gradom više od dva vijeka, sve do 1687. godine. Prema svijedočenju putopisca Evlije Čelebića, koji je Herceg Novi posjetio 1664. godine, grad je svratište, utočište i spremište stranih gusara, kao i tranzitno mjesto za trgovinu robljem.

Herceg-Novi 1900. g.

Zemljotres koji je godine posebno pogodio Dubrovnik, donio je velika razaranja i Herceg Novom. iste godine Turci pristupaju obnovi grada, međutim osjeća se sve veći pritisak Mletačke Republike i njenih saveznika da se Herceg Novi vrati u hrišćanske ruke.
Nakon 30 dana žestokih borbi, 30. septembar 1687. godine, nakon dva vijeka turske vladavine, grad otimaju Mlečani. i oni odmah prilaze rekonstrukciji porušenih utvrđenja.

Panorama grada, Herceg-Novi 1918. g.

Mlečani vladaju sve do propasti Mletačke Republike 1797. godine. Od tada dolazi do čestih promjena uprave u Herceg Novom.
Austrijanci su vladali do 1806. godine. U to doba, Herceg Novi je od prvobitne trgovačke funkcije, sada preuzeo ulogu strategijske odbrane ulaza u Boku Kotorsku, što je istorija kasnije potvrđivala.
Nakon toga, vlast preuzimaju Rusi do 1807. godine, a potom Francuzi, koji vladaju do 1814. godine.
U periodu od 1813 - 1814. godine, grad je preuzela privremena Vlada Crne Gore i Boke Kotorske.
Od 1814 - 1918. godine grad je bio pod Austrougarskom upravom. Zatim dolazi do ujedinjenja Srba, Hrvata i Slovenaca u Kraljevinu, odnosno nešto kasnije u Jugoslaviju, a 1923. godine njoj se pripaja i Bokokotorski srez. Nakon kapitulacije Jugoslavije 1941. godine u gradu su kao okupatori bili Italijani, a zatim i Njemci. Herceg-Novi je, 28. oktobra 1944. godine, oslobodila Deseta hercegovačka brigada. Taj datum, i danas se slavi kao Dan oslobođenja grada.